Hồi tháng 6, nhà đầu tư nổi tiếng
George Soros
đã đưa ra bài viết “bày mưu chiến thắng cho Ukraine”, trong đó ông cho
rằng các biện pháp trừng phạt, mặc dù cần thiết, nhưng lại có hại không
chỉ đối với Nga mà còn đối với nền kinh tế châu Âu.
3 tháng trôi qua, châu Âu đã trải qua nhiều biến động và có vẻ như đúng
là những biện pháp trừng phạt không hiệu nghiệm như phương Tây mong
đợi.
Mới đây Soros lại có bài viết bình luận về tình hình hiện tại của châu Âu.
Do các khiếm khuyết cấu trúc của đồng euro, các nhà chức trách châu
Âu đã trở thành bậc thầy của nghệ thuật quẩn quanh từ cuộc khủng hoảng
này sang cuộc khủng hoảng khác. Cách thức này được biết đến như là đá
cái lon xuống đường mặc dù mô tả chính xác hơn là đá cái lon lên con dốc
và do đó nó tiếp tục quay trở lại.
Nhưng châu Âu hiện nay phải đối mặt với ít nhất là năm cuộc khủng hoảng cùng một lúc:
bốn cuộc khủng hoảng nội tại – đồng euro, Hy Lạp, di cư, và trưng cầu
dân ý của Anh về việc có nên ở lại trong EU hay không – và một cuộc
khủng hoảng đến từ bên ngoài có liên quan đến Ukraine. Các khủng hoảng
này có xu hướng củng cố lẫn nhau. Cả công chúng và các nhà chức trách
hiện đang bị quá tải. Có thể làm gì để ngăn và đảo ngược quá trình phân
rã?
Rõ ràng là không thể giải quyết cả năm cuộc khủng hoảng này cùng một
lúc. Tuy nhiên, cần xử lý ưu tiên đối với một số cuộc khủng hoảng mà
không lờ đi cuộc khủng hoảng khác. Tôi đã cố gắng cho rằng Ukraine nên
được ưu tiên hàng đầu. Các cuộc khủng hoảng nội bộ có xu hướng chia Liên
minh châu Âu thành các quốc gia con nợ và chủ nợ, cũng như các quốc gia
“đến” và “điểm đến”. Ngược lại, mối đe dọa bên ngoài như những gì đang
xảy ra ở Ukraine đòi hỏi sự đoàn kết của Liên minh châu Âu.
Một Ukraine mới được xác định là sẽ tương phản với Ukraine cũ.
Ukraine cũ có nhiều điểm tương đồng với Hy Lạp cũ rất khó cải cách: nền
kinh tế do các nhà tài phiệt thống trị và tầng lớp chính trị khai thác
vị thế của mình nhằm phục vụ lợi ích cá nhân thay vì lợi ích của công
chúng. Ngược lại, Ukraine mới được lấy cảm hứng từ tinh thần của cuộc
cách mạng Maidan vào tháng 2/2014 và tìm cách cải cách triệt để. Khi xem
Ukraine như một Hy Lạp hạng hai và thậm chí không phải là thành viên
của Liên minh châu Âu, châu Âu đang có nguy cơ biến Ukraine mới trở lại
thành Ukraine cũ. Đó là một sai lầm chết người, bởi Ukraine mới là một
trong những tài sản quý giá nhất mà châu Âu có được.
Tôi cảm thấy mình rất tự tin khi đưa ra lập luận này bởi tôi hiểu sâu
sắc về Ukraine mới thông qua quỹ Ukraine do tôi thành lập và sự tham
gia của bản thân tôi tại đất nước này. Vào đầu năm, tôi đã phát triển
“chiến lược chiến thắng cho Ukraine” và lan truyền chiến lược này giữa
các quan chức châu Âu.
Tôi cho rằng các biện pháp trừng phạt Nga là cần thiết nhưng chưa đủ. “Chiến
lược chiến thắng” của tôi tán thành việc hỗ trợ tài chính hiệu quả cho
Ukraine, kết hợp hỗ trợ ngân sách quy mô lớn với bảo hiểm rủi ro chính
trị với chi phí có thể chấp nhận được, cùng với các ưu đãi khác cho khu
vực tư nhân. Cùng với cải cách kinh tế và chính trị triệt để mà Ukraine
mới mong muốn thực hiện, các biện pháp này sẽ biến Ukraine thành một nơi
đầu tư hấp dẫn. Điểm then chốt của cải cách kinh tế là việc tái cơ cấu
sự độc quyền khí đốt của nhà nước, Công ty năng lượng quốc gia Naftogaz,
chuyển từ giá khí đốt thấp giả tạo hiện hành sang giá do thị trường
quyết định và cung cấp các khoản trợ cấp trực tiếp cho các hộ nghèo mua
khí đốt.
Cuộc khủng hoảng đồng euro đã gây thiếu hụt nguồn quỹ nghiêm trọng cho các mục tiêu ngân sách.
Ngân sách EU là 145 tỷ euro và chỉ tương đương khoảng 1% GDP của các
quốc gia thành viên, nhưng châu Âu chỉ đang tăng trưởng một chút và các
quốc gia thành viên đang kêu gọi giảm phần đóng góp cho ngân sách EU. Sự
thiếu hụt nguồn quỹ đặc biệt nghiêm trọng trong khu vực eurozone khi mà
khu vực này không có ngân sách riêng của mình.
Các nhà chức trách châu Âu dưới sự lãnh đạo của Đức đã xử lý sai cuộc
khủng hoảng Hy Lạp. Họ đã bắt đầu bằng cách cung cấp các khoản vay khẩn
cấp cho Hy Lạp với lãi suất trừng phạt; họ áp đặt chương trình cải cách
riêng của họ và quản trị một cách chi tiết thay vì cho phép Hy Lạp làm
chủ và kiểm soát các cải cách; và họ luôn cho vay quá ít và quá muộn.
Không thể chê trách các nhà chức trách Hy Lạp bởi trách nhiệm chính
thuộc về Đức vì Đức là nước phụ trách. Nợ quốc gia của Hy Lạp đã trở nên
không bền vững nhưng các nhà chức trách châu Âu hiện nay không muốn xóa
nợ cho Hy Lạp.
Cuộc tranh cãi về điểm này giữa họ và IMF đã làm phức tạp gấp bội các
cuộc đàm phán hiện nay và gần đây. Các nhà chức trách đã sửa chữa một
số sai lầm của họ, ví dụ, họ nhấn mạnh vào “xóa/giảm nợ” (“bailing in”)
thay vì “giải cứu” (“bailing out”) các trái chủ (xóa/giảm nợ đòi hỏi các
trái chủ chấp nhận mất (một phần) giá trị trái phiếu của họ). Nhưng họ
lặp lại các sai lầm khác. Sai lầm lớn nhất là xem Ukraine như Hy Lạp.
Nhưng Ukraine mới hoàn toàn tương phản với Hy Lạp, và mặc dù Ukraine
không phải là thành viên, nó đang tích cực bảo vệ Liên minh châu Âu
trước mối đe dọa quân sự và chính trị từ Nga.
Như tôi đã lập luận trong chiến lược chiến thắng dành cho Ukraine,
việc trợ giúp Ukraine nên được xem là chi tiêu quốc phòng. Theo đó, đóng
góp hiện nay - 3,4 tỷ euro - của Liên minh châu Âu cho gói giải cứu
Ukraine dưới sự lãnh đạo của IMF là hoàn toàn không đủ. Liên minh châu
Âu có công cụ tài chính thích hợp – cơ chế Hỗ trợ Tài chính Vĩ mô (MFA) –
với những sửa đổi thích hợp, có thể được dùng để khắc phục tình trạng
thiếu kinh phí trong ngân sách của EU. MFA cho phép Liên minh châu Âu
vay vốn tại các thị trường tài chính, điều này dẫn đến việc sẽ hoàn toàn
không sử dụng xếp hạng tín dụng AAA.
Ngân sách EU chỉ phải phân bổ 9% số tiền đi vay cho Ukraine
như là khoản yêu cầu dự trữ không bằng tiền mặt để phòng ngừa khả năng
vỡ nợ trong tương lai. Trong khi đó, quy tắc ngân sách Hoa Kỳ
quy định khoản yêu cầu dự trữ không bằng tiền mặt chiếm 44% bảo lãnh tín
dụng mới nhất trị giá 1 tỷ đô la Mỹ mà Mỹ đã cung cấp cho Ukraine, do
đó, gánh nặng ngân sách 2 tỷ đô la Mỹ mà Mỹ đóng góp cho gói hỗ trợ do
IMF đứng đầu thực sự lớn hơn khoản đóng góp của Liên minh châu Âu. Nhưng
thỏa thuận khung MFA đã hết hạn vào năm 2009 khi Hiệp ước Lisbon ra đời
và cần được gia hạn để có thể sử dụng ở phạm vi lớn hơn. Phân bổ 1%
ngân sách EU cho việc bảo vệ Ukraine có vẻ thích hợp; điều này sẽ cho
phép Liên minh châu Âu đóng góp 14 tỷ euro hàng năm cho chương trình hỗ
trợ do IMF đứng đầu – đóng góp đó đủ lớn để cho phép Liên minh châu Âu
có thể làm “bất cứ điều gì” nhằm giúp Ukraine thành công.
Sau khi thỏa thuận Minsk được ký kết, Ukraine đã đến bờ vực sụp đổ
tài chính vì sự chậm trễ trong việc cung cấp gói cứu trợ thứ hai do IMF
lãnh đạo cho đến ngày 11/3/2015. Đồng nội tệ hryvnia chạm đáy trong
tháng Hai khi Ukraine mất niềm tin vào đồng tiền quốc gia. Các giao dịch
chính thức bị hoãn và đồng hryvnia giao dịch trên thị trường chợ đen ở
mức 30-40 hryvnia đổi 1 USD trong ngày hôm đó. Kể từ đó, đồng hryvnia đã
hồi phục, trở lại mức khoảng 20-25 hryvnia/USD. Sự ổn định tài chính đã
được tái lập nhưng với cái giá là nền kinh tế trên đà giảm nhanh. Sự
sụt giảm đột ngột trong tỷ giá dẫn đến lạm phát cao hơn, tiêu chuẩn sống
giảm đáng kể, và nhập khẩu sụt giảm lớn; điều này đã giúp thu hẹp thâm
hụt thương mại. Đồng thời, ngân sách đã được hưởng lợi vì chi phí phúc
lợi xã hội và tiền lương của nhân viên chính phủ giảm xuống.
Khi đến thăm Ukraine hồi tháng Tư, tôi thấy sự trái ngược giữa thực
tế khách quan, rõ ràng là đang xấu hơn, và lòng nhiệt tâm cải cách của
Ukraine mới dưới áp lực kinh tế, chính trị và quân sự to lớn nhưng vẫn
tiến hành cải cách, điều đó có tác động tích lũy.
Trong năm 2014, chương trình cải cách cho một Ukraine mới đang trong
giai đoạn quy hoạch; chỉ đến năm 2015 mới có kết quả là một lượng lớn
luật được thông qua nhằm đáp ứng các yêu cầu của IMF và gần đây hơn,
thỏa thuận Minsk. Mặc dù vậy, giới tài phiệt chính trị – những nhà tư
bản công nghiệp sử dụng ảnh hưởng chính trị để làm giàu cho mình – có
nhiều kinh nghiệm trong việc bảo vệ quyền lợi của họ hơn so với các nhà
cải cách cố kiềm chế họ. Chỉ khi nền kinh tế đang trên bờ vực sụp đổ và
căng thẳng chính trị ở đỉnh cao, chính phủ phải đối mặt với thách thức
từ nhà tài phiệt mạnh mẽ nhất, Igor Kolomoisky, người đã cố gắng sử dụng
lực lượng dân quân của mình để giữ quyền kiểm soát một công ty con của
Naftogaz. Chính phủ đã buộc phải chống lại và tìm cách đánh bại ông ta.
Đó là một bước ngoặt. Kể từ đó, ngân hàng trung ương thực hiện kiểm
soát chặt chẽ hệ thống ngân hàng, mặc dù tái cấp vốn các ngân hàng sẽ
mất thời gian. Những nhà tài phiệt chính trị khác, đặc biệt là Dmytro
Firtash và Rinat Akhmetov, đang bị kiểm soát. Đáng tiếc, điều này xảy ra
cho từng trường hợp cụ thể mà chưa áp dụng luật pháp theo tinh thần
thượng tôn pháp luật. Những nỗ lực cải cách ngành cảnh sát và cung cấp
các dịch vụ trực tuyến trong chính phủ và minh bạch trong mua sắm chính
thức đã có tiến bộ hơn. Nhưng các nhà cải cách đang gặp phải kháng cự
trên con đường thực hiện và người dân nói chung là ngày càng không hài
lòng với tốc độ cải cách chậm chạp lẫn tiêu chuẩn sống tiếp tục suy
giảm. Vì vậy, sự căng thẳng – môi trường mà các nhà cải cách phải hoạt
động – tiếp tục gia tăng và có thể chạm tới mức giới hạn bất cứ lúc nào.
Trí thức trẻ/CafeF